WIELOWYMIAROWA OCENA JAKOŚCI WOSKU PSZCZELEGO Z WYKORZYSTANIEM ANALIZY POZOSTAŁOŚCI LEKÓW WETERYNARYJNYCH I ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ORAZ PRZESIEWOWEJ OCENY WŁAŚCIWOŚCI WOSKU METODĄ WAXONEXT

Abstract

Wosk pszczeli stanowi trwałą, lipofilną matrycę biologiczną, w której mogą kumulować się pozostałości leków weterynaryjnych oraz środków ochrony roślin. Obecność tych substancji ma znaczenie zarówno dla zdrowotności rodzin pszczelich, jak i dla jakości surowca wykorzystywanego do produkcji węzy. Celem badań była ocena występowania pozostałości leków weterynaryjnych i środków ochrony roślin w próbkach wosku pszczelego oraz określenie wybranych parametrów jakościowych wosku z wykorzystaniem metody WaxoNext. Analizie poddano 150 próbek wosku pszczelego pobranych w latach 2025–2026. Oznaczenia pozostałości wykonano akredytowaną metodą zastosowaniem zmodyfikowanej techniki QuEChERS przygotowania próbki oraz metod chromatografii cieczowej i gazowej sprzężonych ze spektrometrią mas. Zakres analityczny obejmował 550 substancji czynnych. Dodatkowo 159 wyników pomiaru poddano klasyfikacji według wartości δ [%] uzyskanej metodą WaxoNext, interpretowanej jako względna odchyłka właściwości próbki od wosku referencyjnego.

Pozostałości chemiczne wykryto w 121 spośród 150 próbek, co stanowiło 80,7% badanego materiału. Łącznie oznaczono 10 substancji czynnych, w tym związki należące do grupy leków weterynaryjnych, insektycydów i fungicydów. Najczęściej wykrywano butoksyd piperonylu, stwierdzony w 76 próbkach, kumafos w 70 próbkach oraz tau-fluwalinat w 31 próbkach. W badanym materiale odnotowano również zjawisko wielopozostałościowości: jedną substancję czynną wykryto w 62 próbkach, dwie w 40 próbkach, trzy w 16 próbkach, cztery w 2 próbkach, a sześć substancji czynnych w jednej próbce. Najwyższe średnie stężenie dodatnie uzyskano dla tau-fluwalinatu, natomiast najczęściej występującymi substancjami były związki związane z ochroną rodzin pszczelich przed Varroa destructor oraz z presją chemiczną środowiska rolniczego.

Ocena metodą WaxoNext wykazała, że 17 próbek zaklasyfikowano jako wosk dobry, 38 jako wosk o niepewnej jakości, natomiast 104 próbki jako wosk zmodyfikowany, istotnie odbiegający właściwościami od wosku referencyjnego. Wartości δ były istotnie związane z pochodzeniem węzy oraz rodzajem wosku użytego do jej wykonania. Najwyższy udział próbek zmodyfikowanych stwierdzono w grupie węzy zakupionej od producenta, natomiast niższe wartości δ obserwowano w próbkach węzy wykonanej we własnym zakresie lub z powierzonego wosku. Nie wykazano istotnej korelacji między wartością δ a liczbą wykrytych substancji czynnych ani sumą ich stężeń, co wskazuje, że analiza chromatograficzna i metoda WaxoNext opisują odmienne, komplementarne aspekty jakości wosku.

Uzyskane wyniki potwierdzają potrzebę systematycznego monitorowania wosku pszczelego, obejmującego zarówno oznaczanie pozostałości chemicznych metodami instrumentalnymi, jak i przesiewową ocenę właściwości fizyczno-mechaniczno-termicznych. Kompleksowa kontrola jakości wosku ma istotne znaczenie dla ograniczenia ryzyka wprowadzania do pasiek zanieczyszczonej lub technologicznie nieodpowiedniej węzy, a tym samym dla zdrowotności rodzin pszczelich i bezpieczeństwa obiegu surowca w gospodarce pasiecznej.